Málefni hafsins og alþjóðlegt vísindasamstarf

Vinnustofa um málefni hafsins og alþjóðlegt vísindasamstarf fór fram þriðjudaginn 23. september 2025 í Hátíðarsal Háskólans á Akureyri. Markmiðið með vinnustofunni er að skapa opinn vettvang fyrir samtal um helstu áskoranir og rannsóknargetu hérlendis um málefni hafsins, efla vísindasamstarf og styrkja sókn íslenskra aðila í erlenda samkeppnissjóði.

Háskólinn á Akureyri, Háskóli Íslands, Norðurslóðanet Íslands og Rannís stóðu að vinnustofunni sem er önnur í röð fjögurra vinnustofa verkefnisins Sterkari staða norðurslóðarannsókna á Íslandi. Vinnustofuröðin miðar að því að efla samtal og samráð rannsóknarumhverfisins hérlendis um málefni norðurslóða og er fjármagnað af samstarfssjóði háskóla á vegum Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytisins.

08:30  Mæting og kaffi

08:40 Opnun vinnufundar

Tom Barry, forseti Hug- og félagsvísindasviðs Háskólans á Akureyri, Ríkey Þöll Jóhannesdóttir, verkefnastjóri hjá Rannsóknarsetri um norðurslóðir, Háskóli Íslands

08:45 Áskoranir og framlag rannsókna

Halldór Björnsson, fagstjóri veðurs og loftslags hjá Veðurstofunni og formaður vísindanefndar um loftslagsmál

09:00 Arctic Marine Cooperation and the Arctic Council

Kári Fannar Lárusson, verkefnastjóri, CAFF - starfshóps Norðurskautsráðsins um verndun lífríkis Norðurskautsins

09:15 Hlutverk norðurslóða í hafrannsóknum við Ísland

Anna Heiða Ólafsdóttir, fiskifræðingur hjá Hafrannsóknarstofnun og formaður vinnuhóps Alþjóðlegu norðurskautsvísindanefndarinnar um hafvísindi

09:30 Research Planning: from ICARP IV to IPY-5

Federica Eyja Scarpa, samskiptastjóri Alþjóðlegu Norðurskautsvísindanefndarinnar, Johanna Maria Franke, verkefnastjóri Alþjóðlegu Norðurskautsvísindanefndarinnar

09:45 Tækifæri í alþjóðlegum styrktarsjóðum á sviði haf- og norðurslóðatengdra málefna

Egill Þór Níelsson, Kolbrún Bjargmundardóttir og Björg María Oddsdóttir, sérfræðingar á rannsókna- og nýsköpunarsviði Rannís

10:00 Kaffihlé

10:10 Kynning á verklagi vinnuhópa

10:15 Fyrsta umræða vinnuhópa: Loftslagsbreytingar, viðnámsþróttur vistkerfa og sjálfbær nýting auðlinda hafsins

11:30 Kynning á niðurstöðum vinnuhópa úr fyrstu umræðu

12:00 Hádegismatur 

13:00 Kynning á verkefnum háskólanna

Anna Guðrún Edvardsdóttir, Háskólinn á Hólum

Catherine Chambers, Háskólasetur Vestfjarða

Marianne Helene Rasmussen, Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Húsavík

Steingrímur Jónsson, Háskólinn á Akureyri

14:00 Önnur umræða vinnuhópa: Mengun á norðurslóðum og heilbrigði hafsins á Íslandi

15:00 Kynning á niðurstöðu vinnuhópa úr annarri umræðu

15:15 Lokaorð

Tom Barry, forseti Hug- og félagsvísindasviðs Háskólans á Akureyri

15:30  - 16:00 Léttar veitingar - tengslaviðburður

Í upphafi vinnustofunnar voru haldnir fyrirlestrar um loftslagsbreytingar, verndun líffræðilegrar fjölbreytni, hafrannsóknir, alþjóðlegt samstarf og styrkjamöguleika á sviði haf- og norðurslóðatengdra málefna. Fyrirlestrarnir voru gott innlegg fyrir umræðu í vinnuhópum.

Halldór Björnsson frá Veðurstofu Íslands og formaður vísindanefndar um loftslagsmál fjallaði um loftslagsbreytingar, áhrif þeirra á náttúru og samfélag á Íslandi og mikilvægi rannsókna til að mæta þeim áskorunum. Megininntak erindisins var að loftslagsbreytingar hafi þegar haft áhrif á íslensk vistkerfi og efnahag, og að nauðsynlegt sé að efla samræmdar og fjármagnaðar rannsóknir til að skilja og stýra áhættu vegna breytinganna.

Kári Fannar Lárusson frá CAFF (Conservation of Arctic Flora and Fauna) fjallaði um hlutverk Norðurskautsráðsins og starf vinnuhópanna, CAFF og PAME (Protection of the Arctic Marine Environment), fyrir verndun líffræðilegrar fjölbreytni og hafsvæða á norðurslóðum. Megináhersla fyrirlestrarins var að undirstrika mikilvægi alþjóðlegs samstarfs og samhæfðrar vöktunar til að tryggja sjálfbæra nýtingu og vernd náttúrunnar á norðurslóðum, þar sem Ísland gegnir lykilhlutverki.

Anna Heiða Ólafsdóttir frá Hafrannsóknastofnun fjallaði um hlutverk norðurslóða í hafrannsóknum við Ísland. Í erindinu beindi Anna Heiða sjónum að mikilvægi alþjóðlegrar samvinnu og samræmdrar vöktunar í rannsóknum á hafinu, sérstaklega í samhengi við sjálfbæra nýtingu auðlinda, loftslagsbreytingar og stefnu Íslands í málefnum norðurslóða.

Federica Eyja Scarpa og Johanna Maria Franke frá Alþjóðlegu norðurskautsvísindanefndinni (International Arctic Science Committee, IASC), fluttu fyrirlestur um alþjóðlegt samstarf við skipulag norðurslóðarannsókna og hvernig það hefur þróast í gegnum ICARP IV (International Conference on Arctic Research Planning) og undirbúning fimmta alþjóðlega heimskautsársins (IPY-5). Erindið sýndi fram á mikilvægi samráðs, samfélagslegrar þátttöku og samþættingar vísinda og stefnumótunar í því skyni að skilgreina forgangsrannsóknir og leiðir að sjálfbærri framtíð á norðurslóðum fram til ársins 2035.

Björg María Oddsdóttir, Egill Þór Níelsson og Kolbrún Bjargmundsdóttir frá Rannís fjölluðu um tækifæri í alþjóðlegum styrktarsjóðum á sviði málefna hafsins og norðurslóða, einkum innan Horizon Europe og LIFE-áætlunarinnar. Í erindinu var kynnt hvernig íslenskir aðilar geta nýtt þessi evrópsku samstarfs- og styrktartækifæri til að efla rannsóknir, nýsköpun og sjálfbærni á sviði hafrannsókna og loftslagsmála.

Fjórar kynningar á rannsóknaverkefnum og rannsóknasamstarfi við íslenska háskóla og rannsóknastofnanir voru haldnar. Þær sýndu fram á þróttmikið rannsóknastarf og ótal möguleika á sókn íslenskra vísindamanna í alþjóðasamstarf, ekki síst á norðurslóðum.

Anna Guðrún Edvardsdóttir frá Háskólanum á Hólum sagði frá þremur norðurslóðaverkefnum sem ætlað er að kanna tengsl samfélaga, umhverfis og atvinnugreina á svæðinu. Megin skilaboð erindisins voru að mikilvægt er að samþætta staðarþekkingu og vísindalega þekkingu til að efla sjálfbærni, samfélagsþróun og aðlögun að hnattrænum breytingum sem áhrif hafa á lífsviðurværi samfélaga, með áherslu á að leiða saman teymi vísindamanna og heimafólks til þess að skilja breytingar og áhrif þeirra.

Catherine Chambers frá Háskólasetri Vestfjarða fjallaði um rannsóknir á málefnum hafsins, þar á meðal kynbundin viðhorf, orkuskipti smábáta, matarmenningu, fræðslu næstu kynslóðar og stafræna umbreytingu í strandsvæðastjórnun. Meginpunkturinn var að sýna hvernig þessi vinna og staðbundin þekking geti stutt íslenskt rannsóknarsamfélag og styrkt áframhaldandi samstarf innanlands og á norðurslóðum.

Marianne Rasmussen frá Rannsóknasetri Háskóla Íslands á Húsavík kynnti Marine Open Observation Network (MOON). Skilaboð erindisins voru að sýna hvernig sameiginleg gagnasöfnun og innviðir, t.d. sjálfvirkar mælistöðvar, farartæki og gagnastjórnun, geti styrkt rannsóknir, menntun og alþjóðlegt samstarf um hafvísindi.

Steingrímur Jónsson frá Háskólanum á Akureyri og Hafrannsóknastofnun fjallaði um hafstrauma, loftslag og áhrif hlýnunar á útbreiðslu botnfiska á íslenskum hafsvæðum. Megininntak fyrirlestrarins var að breytingar á sjávarhita og hafstraumum hafa afgerandi áhrif á vistkerfið, sérstaklega stofna nytjafiska og verðmæti sjávarafurða. Þannig hefur arktískum tegundum hnignað á kostnað suðlægari tegunda sem þrífast betur við heitari aðstæður.

Á Íslandi höfum við yfir að búa öflugu vísindafólki, sterkum vísindastofnunum og góðum alþjóðlegum tengslum er kemur að málefnum hafsins. Fyrirlestrar og umræður vinnustofunnar benda til þess að til að styrkja norðurslóðarannsóknir hérlendis og efla sókn innlendra aðila í alþjóðlegt vísindasamstarf og samkeppnissjóði þurfi að ráðast í ákveðnar kerfislægar og félagslegar breytingar auk eflingar vísindanna sjálfra. Skipta má nauðsynlegum úrbótum í fimm aðgerðaflokka:

1. Efla grunnrannsóknir, vöktun og þverfaglegt samstarf. Til að fylla upp í þekkingargöp í málefnum hafsins er grundvallaratriði að brjóta niður múra bæði á milli og innan stofnanna og efla grunnrannsóknir og langtímavöktun á hafstraumum, vistkerfum, mengun, strandsvæðum og samfélagslegum áhrifum breytinga. Sérstaklega þarf að líta til þverfaglegs samstarfs milli náttúruvísinda, félagsvísinda og heimafólks
2. Skýra stefnu stjórnvalda og efla samhæfingu í rannsóknum. Stjórnvöld þurfa að setja skýra langtíma rannsóknastefnu fyrir norðurslóðir með fyrirsjáanlegri fjármögnun forgangsraðaðra verkefna. Á þeim grunni má hafa meiri áhrif á mótun alþjóðlegra styrkjakalla. Brjóta þarf niður múra milli stofnana, tryggja samræmdan aðgang að gögnum og efla samstarf og samhæfingu í rannsóknum, t.d. með því að skapa vettvang fyrir þverfaglegt samstarf, eins og með Loftslagssetri, en einnig með aukinni þátttöku vísindafólks hérlendis í IASC og á öðrum álíka vettvangi. Skipta þarf menntavísindum og félagsvísindum upp hjá Rannís til að auka styrkjamöguleika á báðum sviðum
3. Auka mannauð og sérfræðiþekkingu. Auka þarf haflæsi, tengsl menntakerfisins við hafið og hvetja ungt fólk til náms og starfa á sviði hafrannsókna og norðurslóða. Fjárfesta þarf í fleiri stöðugildum rannsakenda en ekki síður í sérhæfðri stoðþjónustu og verkefnastjórnun í rannsóknaverkefnum hjá vísindastofnunum um allt land til að geta eflt sókn í erlenda samkeppnissjóði. Aðlaga þarf hvatakerfi stofnana að virkri alþjóðlegri þátttöku og koma á mentorakerfi fyrir nýtt rannsóknafólk.
4. Efla upplýsingaflæði til hagaðila og tryggja hagnýtingu rannsókna í stefnumótun. Mikilvægt er að gera niðurstöður rannsókna aðgengilegar fyrir fólk sem vinnur við stefnumótun, t.d. að gera kröfu í rannsóknaverkefnum til vísindamanna um miðlun og stuttar samantektir rannsóknaniðurstaðna (e. summary for policymakers).
5. Framlag til fimmta alþjóðlega norðurskautsársins, IPY-5. Vinnustofurnar leiða saman innlenda háskóla og rannsóknastofnanir og skapa verðmætan vettvang fyrir þróun rannsóknaverkefna og samstarfs í rannsóknum á norðurslóðum. Það fellur mjög vel að stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Niðurstöður vinnustofanna, tillögur að úrbótum og möguleg ný rannsóknaverkefni sem gætu fengið alþjóðlega styrki, geta orðið verðmætt landsframlag Íslands til IPY-5.